GÓRSKIE PARKI NARODOWE

 

 

 Park narodowy jest najwyższą formą ochrony przyrody. Obejmuje on obszar nie mniejszy niż 1000 hektarów. Obszar ten wyróżnia się walorami przyrodniczymi, krajoznawczymi, kulturowymi, naukowymi, służy ochronie różnorodności biologicznej, badaniom naukowym i edukacji ekologicznej społeczeństwa.

Na terenach parków narodowych ochronie podlega całość przyrody oraz krajobraz. Obszary parków, dla ochrony naturalnie zachodzących procesów, mogą być objęte ochroną ścisłą (bierną) bez ingerencji człowieka lub ochroną częściową (czynną) z ingerencją człowieka.

Zasadą podstawową jest powszechna możliwość zwiedzania parków. Może to się odbywać jednak tylko w sposób określony regulaminem, po trasach oznakowanych jako szlaki turystyczne lub ścieżki przyrodnicze. Obecnie coraz większego znaczenia nabiera walor naukowy parków narodowych. Parki stają się terenem prowadzenia badań, w szczególności nad rzadkimi gatunkami zwierząt i roślin.

Park narodowy to obszar specjalnie chroniony, pełniący przede wszystkim funkcję naukowo-dydaktyczną i ogólnokulturową, a jako drugoplanową – funkcję krajoznawczą. Parki narodowe i rezerwaty przyrody muszą być wyłączone z ruchu turystycznego o charakterze pobytowym; jedyną dopuszczalną formą turystyki jest ich zwiedzanie.

W niepodległej Polsce pierwsze parki narodowe utworzono na podstawie ustawy z 1934 roku. Jednak zupełnie pierwszy park narodowy powstał wcześniej niż wspomniana ustawa, bo już w 1932 roku. Wówczas to przekształcono istniejące od 1921 roku leśnictwo „Rezerwat” w Park Narodowy w Białowieży (obecny Białowieski Park Narodowy).

Tradycje międzywojenne posiadają jeszcze parki narodowe: Tatrzański, Wielkopolski, Świętokrzyski, Pieniński i Babiogórski. Pieniński Park Narodowy, wraz z towarzyszącym mu odpowiednikiem leżącym po stronie słowackiej, był pierwszym w Europie parkiem pogranicznym.

Parki narodowe położone w polskich górach to:

1.      Babiogórski

2.      Bieszczadzki

3.      Gorczański

4.       Gór Stołowych

5.      Karkonoski

6.      Magurski

7.      Pieniński

8.      Tatrzański

9.      Świętokrzyski

 

Osiem górskich parków narodowych znajduje się w pobliżu południowej granicy kraju. Podzielić je można na dwie grupy: położone w paśmie Sudetów i Karpat. Sudety ciągną się od Bramy Morawskiej na wschodzie, po przełom Łaby na zachodzie. Są one częścią większej jednostki strukturalnej, jaką stanowi masyw czeski. Do Polski należy tylko północno-wschodnia część masywu, na którego terenie znajdują się dwa parki narodowe. Natomiast w Karpatach, obejmujących niewielkie tereny Polski, jest ich aż sześć.

 

ŚWIATOWE REZERWATY PRZYRODY

Sześć polskich parków narodowych, zgodnie z wymogami programu UNESCO „Człowiek i Biosfera”, zostało uznanych za Światowe Rezerwaty Przyrody.

Są to parki:

°     Babiogórski

°     Białowieski

°     Bieszczadzki

°     Karkonoski

°     Tatrzański

°      Słowiński

 

 

BABIOGÓRSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Babiogórski Park Narodowy położony jest w Karpatach w województwie małopolskim, przy granicy Polski ze Słowacją. Park Narodowy obejmuje północny i częściowo południowy fragment masywu Babiej Góry (najwyższego pasma w obrębie Beskidu Wysokiego w Karpatach Zachodnich), od Przełęczy Jałowieckiej (1017 m n.p.m.) do Przełęczy Krowianki (976 m n.p.m.), na długości ok. 10 km. Powierzchnia Parku wynosi 3392 ha, w tym 3198 ha stanowią lasy. Ochroną ścisłą objęta została powierzchnia 1062 ha. W godle Parku znajduje się roślina – okrzyn jeleni (endemit).

Historia utworzenia Babiogórskiego Parku Narodowego jest długa, bowiem swoim początkiem sięga II poł. XIX wieku. Wtedy to babiogórską przyrodą zainteresował się Hugon Zapałowicz, późniejszy miłośnik Babiej Góry i założyciel jednego z najstarszych schronisk beskidzkich – na Markowych Szczawinach. On to ogłosił w 1880 roku jedną z pierwszych obszernych rozpraw o przyrodzie Babiej Góry, zwracając w niej uwagę na piękno i unikatowość flory i fauny tego obszaru.

Decyzją Walnego Zgromadzenia Polskiej Akademii Umiejętności utworzono w 1933 r. Rezerwat na Babiej Górze, obejmujący powierzchnię 1046,5 ha. Kolejnym krokiem w kierunku pełnej ochrony zagrożonych obszarów były starania rozpoczęte już po II wojnie światowej. Prace nad projektem poszerzenia terenów chronionych trwały od 1945 roku do 1947, kiedy to prezydium Państwowej Rady Ochrony Przyrody przedłożyło Ministerstwu Rolnictwa ostateczny projekt utworzenia Parku Narodowego na Babiej Górze. Akt prawny w sprawie utworzenia Babiogórskiego Parku Narodowego został wydany 30 października 1954 r.

W 1977 roku Babiogórski Park Narodowy jako jeden z pierwszych górskich parków narodowych został włączony do sieci Światowych Rezerwatów Biosfery działających w ramach programu Man and Biosphere pod patronatem UNESCO.

Geologia

Babia Góra jest zbudowana z tzw. piaskowca magurskiego. Układ warstw geologicznych, opadających ku południowi, wytwarza łagodne pochyłości zbocza południowego oraz wpływa na stromość i gwałtowny spadek stoku północnego.

Mała odporność materiału skalnego na erozję przyczyniła się do wytworzenia bogactwa elementów morfologicznych występujących po stronie północnej pasma. Są nimi wspaniale ukształtowane kotły, tzw. cyrki lodowcowe („kary”), liczne kręte wąwozy i głębokie żleby, jeziorka i jaskinie oraz charakterystyczne zsuwy. Typowe dla Babiej Góry są rozległe pola wielkich głazów (maliniaków).

Roślinność

Pod względem flory Babia Góra jest w obrębie Beskidów jednym z najbardziej interesujących masywów górskich. Flora obejmuje 700 gatunków roślin naczyniowych, 200 gatunków mchów, 100 gatunków wątrobowców, 250 gatunków porostów i około 120 gatunków glonów. Duża jest również na Babiej Górze liczba gatunków wysokogórskich. Spośród 70 gatunków tego rodzaju roślin występujących w obrębie śląsko-babiogórskim połowa rośnie tylko na Babiej Górze.

54 gatunki rosnące na Babiej Górze są objęte ochroną. Oprócz kosodrzewiny to około 30 gatunków wysokogórskich, m.in.: wawrzynek wilczełyko, 4 gatunki widłaków oraz dwa gatunki spotykane w Polsce jedynie na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego – rośliny kwiatowe: okrzyn jeleni i rogownica alpejska. Okrzyn osiąga wysokość do 2 m i występuje głównie w strefie górnej granicy lasu (1300-1400 m n.p.m.). Liczba okazów kwitnących wynosi około 500. Duże baldachy tej rośliny mają kolor białawo-zielony. Okrzyn jeleni jest endemitem na skalę europejską.

Masyw Babiej Góry jest naturalnym modelowym przykładem, ukazującym piętrowy układ roślinności w górach. W surowych warunkach klimatycznych, na ubogiej inicjalnej glebie, roślinność wyróżnia się niezwykłym bogactwem. Specyficzny mikroklimat sprawia, że piętra roślinności w porównaniu z Tatrami położone są o około 150 metrów niżej. Wyróżnia się tu:

·        Regiel dolny (od podnóża ok. 700 m n.p.m. do 1150 m n.p.m.) – reprezentuje go buczyna karpacka, porastająca północne stoki pasma – pozostałość po dawnej Puszczy Karpackiej, z czosnkiem niedźwiedzim i kostrzewicą leśną w runie. Obok buczyny karpackiej na niewielkich obszarach spotyka się także jodłę, współtworzącą partie lasów jodłowo-bukowych. W runie występują m.in. przebiśniegi i kokorycze. Znaczne powierzchnie tego piętra zajmuje mieszany bór dolnoreglowy o drzewostanie jodłowo-świerkowym, przy czym im wyżej, tym świerk bardziej dominuje nad jodłą i bukiem. Z krzewów rosną tu: wiciokrzew czarny i jarzębina. W runie występują m.in.: borówka czarna, widłak jałowcowaty, narecznica szerokolistna.

·        Regiel górny (1150-1390 m n.p.m.) – stanowi go bór świerkowy. Tworzy duże kompleksy  zwartego pierwoboru, otaczającego cały masyw Babiej Góry. Pod Sokolicą przybiera charakter boru urwiskowego, o partiach trudnych do przejścia. Na zboczach pojawiają się także klony, jawory i zarośla jarzębinowe. W runie częsta jest borówka i wietlica alpejska. W miarę wznoszenia się bujna puszcza świerkowa staje się rzadsza i karleje, przechodząc w luźne drzewostany, konkurujące z coraz częściej pojawiającymi się kępami kosówki przy górnej granicy lasu. Z roślin spotyka się tu szczaw alpejski. Ma tu również swe stanowisko okrzyn jeleni.

·        Piętro kosodrzewiny (1390-1650 m n.p.m.) – zajmuje je pas kosodrzewiny przechodzący w górnej części w zarośla, traworośla, borówczyska i murawy naskalne. Rosną tu: miłosna górska, modrzyk górski, omieg górski, jaskier platanolistny, lepiężnik wyłysiały, pierwiosnka wyniosła w odmianie karpackiej, wietlica alpejska, okrzyn jeleni. Na zboczach dolin i żlebów łanowo rośnie trzcinnik owłosiony. W murawach naskalnych dominuje kostrzewa pstra. Masowo występuje tu sasanka alpejska i zawilec narcyzowy.

·        Piętro alpejskie (powyżej 1650 m n.p.m.) – piętro to zajmują murawy wysokogórskie i wyleżyska śnieżne. Dominują tu trawy, porosty i mchy. W wyleżyskach śnieg utrzymuje się do 9 miesięcy w roku. Rozległe pola głazów pod szczytem i przy grani porośnięte są zbiorowiskami porostów.

Ważne dla babiogórskich lasów jest to, że zarówno w reglu dolnym, jak i w górnym, przede wszystkim po stronie północnej Babiej Góry, zachowały się jeszcze drzewostany o charakterze pierwotnym, co należy uznać za wyjątkową rzadkość.

Świat zwierząt

Babiogórski Park Narodowy jest cenną ostoją wielu rzadkich i chronionych gatunków zwierząt. Żyją tu jelenie, rysie i coraz liczniej wilki. Od czasu do czasu pojawia się także niedźwiedź brunatny, mający swoją gawrę po słowackiej stronie. Lasy Parku są miejscem występowania coraz rzadszego w Polsce głuszca oraz naszej największej sowy – puchacza.

Interesująco przedstawia się fauna Babiej Góry.

Wśród bezkręgowców na uwagę zasługują:

·        owady – liczne chrząszcze, w tym 3 endemity karpackie m.in.: ryjkowiec kulka, motyle – niestrzęp, mieniak,

·        podalpejskie odmiany ślimaków i pająków.

W tabeli przedstawiono informacje o żyjących w Parku kręgowcach.

 

Gromada

Liczba gatunków

Przedstawiciele

ryby

6

pstrąg potokowy, głowacz pręgopłetwy

płazy

6

salamandra plamista, traszka

gady

5

3 gatunki jaszczurek, żmija zygzakowata, zaskroniec

ptaki

115, w tym 88 lęgowych

świergotek nadwodny, dzięcioł czarny, głuszec, myszołów, puchacz, puszczyk, sowa uszata, pliszka górska, siwerniak, płochacz halny, orzeł przedni

ssaki

38

jeleń karpacki, dzik, borsuk, ryś, lis, orzesznice, koszatki, łasice, kuny, okresowo niedźwiedź brunatny i wilk.

 

 

 

BIESZCZADZKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Bieszczadzki Park Narodowy utworzono w 1973 r. w województwie krośnieńskim – obecnym województwie podkarpackim, w najdalej na  południowy wschód wysuniętej części Polski, przy granicy z Ukrainą i Słowacją.

Bieszczadzki Park Narodowy pierwotnie obejmował powierzchnię 5725 ha, chroniąc jedynie niewielką część cennych przyrodniczo obszarów (głównie kompleks połonin z niewielkim obszarem przyległych lasów). Dwukrotnie powiększany – najpierw do 15710 ha (1989), potem do 27064 ha (1991) – objął swym zasięgiem najciekawsze pod względem krajobrazowym i przyrodniczym najwyższe partie górskie Bieszczadów: Tarnicę, Krzemień, Wielką i Małą Rawkę, Połoninę Caryńską i Połoninę Wetlińską. Obecnie zajmuje powierzchnię 27834 ha, z czego 18536 ha (68%) objęto ścisłą ochroną. Partie objęte ochroną częściową wykorzystywane są gospodarczo. W godle Parku znajduje się ryś.

Zarówno uroda krajobrazu, jak i bogactwo fauny i flory (w tym znaczna liczba gatunków rzadkich i zagrożonych) pozwala uznać ten trzeci co do wielkości w Polsce park narodowy za jeden z najcenniejszych obszarów chronionych w Europie.

W 1992 roku Bieszczadzki Park Narodowy stał się częścią Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”, który składa się z trzech części:

polskiej (Bieszczadzki Park Narodowy i dwa otaczające go parki krajobrazowe: Ciśniańsko-Wetliński i Doliny Sanu),

słowackiej (Park Narodowy „Połoniny”),

ukraińskiej (Użański Park Narodowy i Nadsański Park Krajobrazowy).

Geologia

Osobliwością Bieszczadów są bezleśne grzbiety zwane połoninami lub gołoborzami (pozbawione roślinności pola bloków skalnych), z występującymi na szczytach skałkami piaskowców (największe to połoniny Caryńska i Wetlińska). Atrakcją są również malownicze skały położone nad górną granicą lasu, otoczone rozległymi połaciami rumoszu i tworzące zespoły podobne do długich grzebieni, powstałe na skutek erozji.

Roślinność

Bieszczadzki Park Narodowy jest jednym z nielicznych w Europie obszarów górskich o dobrze zachowanej rodzimej szacie roślinnej. 84% powierzchni Parku zajmują lasy. Najczęściej są to rozległe kompleksy naturalnych lasów bukowych i bukowo-jodłowych, a ponadto do obecnych czasów przetrwało kilka fragmentów lasów o charakterze pierwotnym. Pozostałą część Parku zajmują charakterystyczne dla tych gór połoniny oraz tereny nieleśne ciągnące się wzdłuż dolin rzecznych.

O bogactwie flory Parku świadczy ok. 760 gatunków roślin naczyniowych, ok. 300 gatunków porostów, ponad 200 gatunków mchów i blisko 1000 gatunków grzybów. 66 gatunków występujących na terenie BdPN to rośliny prawnie chronione, przy czym 58 objętych jest ochroną ścisłą. Wśród roślin spotykamy 30 gatunków charakterystycznych dla Alp i Bałkanów lub występujących wyłącznie w Karpatach Wschodnich. Należą do nich m.in.: wilczomlecz karpacki, goździk skupiony, fiołek dacki, chaber Kotschego, wężymord górski, ciemiężyca biała, ostrożeń wschodniokarpacki.

Pionowy układ stref roślinnych ma w Bieszczadach swoisty charakter. O ile w Tatrach wyróżnia się 5 pięter roślinnych: pogórza (do 700 m n.p.m.), regla dolnego (do 1250 m n.p.m.), regla górnego (do 1550 m n.p.m.), kosodrzewiny (do 1800 m n.p.m.) i hal (do 2300 m n.p.m.) – to w Bieszczadach są tylko 3 piętra: piętro pogórza (do 500 m n.p.m.), piętro regla dolnego (500-1150 m n.p.m.) oraz piętro wysokogórskie – połoniny (do 1346 m n.p.m.). Obserwuje się przy tym ich obniżenie w stosunku do pięter tatrzańskich.

W najniżej położonych dolinach występuje las bukowy, bukowo-jodłowy i olszyna. Od wysokości ok. 600 do 1150 m w kompleksach leśnych dominuje buk z domieszką jodły i jawora oraz rzadko występującego świerka. Górną granicę lasu tworzą karłowate buki, pozbawione prawie pnia. Powyżej 1150 m w Bieszczadach znajdują się połoniny (odpowiednik tatrzańskiego piętra halnego). Jest to piętro roślinności porastającej wierzchowiny górskie, charakteryzujące się występowaniem różnych gatunków traw i roślin wschodniokarpackich. Brak natomiast w Bieszczadach piętra górnego regla (lasów szpilkowych) i piętra kosodrzewiny.

Świat zwierząt

Bieszczadzki Park Narodowy stanowi także ostoję dla przeszło 200 gatunków zwierząt kręgowych, w tym 40 gatunków ssaków (wszystkich dużych drapieżnych występujących w Polsce oraz większości owadożernych i gryzoni). Specyficzne warunki, duże zalesienie, małe zaludnienie decydują o występowaniu takich gatunków, jak:

·        niedźwiedź brunatny,

·        wilk,

·        jeleń karpacki,

·        ryś,

·        żbik,

·        żubr, który w latach 1963-66 został introdukowany (wprowadzony) w Bieszczady.

Bieszczadzki Park Narodowy jest jedynym miejscem w Polsce, gdzie żyją na wolności trzy wielkie drapieżniki: niedźwiedź, ryś i wilk. Z gadów i płazów liczne są jaszczurki, salamandry, traszki i żaby trawne. Słabiej poznany jest świat owadów i innych zwierząt bezkręgowych, których łączną liczbę szacuje się tu na 6000-10000 gatunków. Na uwagę zasługuje, występujący głównie w lasach bukowych, pięknie ubarwiony chrząszcz – nadobnica alpejska.

Szczególnie interesującą i cenną grupą są liczne ptaki drapieżne, takie jak: orzeł przedni, orlik krzykliwy, sokół wędrowny, gadożer, orzełek włochaty, trzmielojad oraz sowy – puchacz i puszczyk uralski. Na połoninach gnieżdżą się także gatunki alpejskie: siwernik, płochacz halny, nagórnik.

Ochrona Parku

W lasach prowadzone są zabiegi mające przywrócić drzewostanom naturalny skład i strukturę. Najistotniejsza jest przebudowa sztucznych drzewostanów świerkowych. Wycina się świerszczyny, które mają 70 lat, gdyż są atakowane przez korniki i stanowią rodzaj bomby ekologicznej. Konieczne jest też stosowanie cięć sanitarnych zapobiegających regresowi jodły.

 

 

 

GORCZAŃSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Gorczański Park Narodowy znajduje się w południowej części kraju, w województwie małopolskim. Obejmuje centralną i północno-wschodnią część pasma Gorców: masywy Turbacza, Gorca, Kudłonia, dolinę Kamienicy i inne pojedyncze szczyty z najwyższym – Jaworzyną (1288 m n.p.m.).

Już w 1927 r. część dzisiejszego Gorczańskiego Parku Narodowego była obszarem prawnie chronionym, ale dopiero 1 stycznia 1981 r. teren ten przybrał status parku narodowego – początkowo jego obszar wynosił 5008 ha. Obecna powierzchnia Parku wynosi 7019 ha, z czego 6407 ha (94,7%) stanowią lasy. Ochroną ścisłą objęto 2850 ha (42,1%), w tym 2799 ha lasów. W godle Parku znajduje się salamandra.

Geologia

W krajobrazie Gorców dominują łagodne formy rzeźby, typowe dla Beskidów Zachodnich. Wzniesienia oraz grzbiety górskie są w szczytowych partiach zaokrąglone lub spłaszczone. Stoki łagodnie opadają ku dolinom, gdzie rzeźba przybiera odmienny charakter. Częste są stromizny, osuwiska, skaliste koryta potoków i progi skalne. Na terenie Parku znajduje się kilka niewielkich jaskiń utworzonych na skutek przesunięć skał. Największa z nich to Zbójecka Jama przy polanie Jaworzyna Kamienicka.

Roślinność

Gorczański Park Narodowy jest typowym parkiem górskim, z piętrowym układem drzewostanów. Fragmenty drzewostanów zachowały charakter pierwotnej puszczy. Lasy regla dolnego tworzy buczyna karpacka z udziałem: jodły, klonu, jaworu, wiązu górskiego i olszy. W reglu górnym występuje bór świerkowy z ograniczonym udziałem gatunków liściastych.

Polany i hale porastają krokusy. Do osobliwości należy podejrzon lancetowaty, mający tu jedyne stanowisko w całych polskich Karpatach.

W Gorcach stwierdzono występowanie 944 gatunków roślin naczyniowych, 250 gatunków mchów, 450 gatunków porostów. 30 gatunków występujących tu roślin objętych jest ochroną gatunkową.

Świat zwierząt

Faunę Parku, typową dla Beskidów, tworzą między innymi:

owady – wiele gatunków,

ryby – 7 gatunków, w tym pstrąg potokowy,

płazy – salamandra plamista, traszki: górska i karpacka, żaba trawna, ropucha szara, kumak górski,

gady – kilka gatunków, m.in. jaszczurka zwinka i żyworodna, padalec, żmija zygzakowata i  zaskroniec,

ptaki – bocian czarny, myszołów, kruk, orzechówka, głuszec, cietrzew, jarząbek, pluszcz, sokół pustułka, orlik krzykliwy, puszczyk uralski, puchacz, dzięcioł białogrzbiety i trójpalczasty, drozd obrożny, gil, jastrząb, myszołów i inne,

ssaki – jeleń karpacki, ryś, żbik, tchórz, wydra, sarna, łasica, wilk, kuna leśna, borsuk, gronostaj, lis, dzik, popielice, koszatki, ryjówki (aksamitna, malutka, górska), czasem pojawia się także niedźwiedź i inne.

Ochrona Parku

Część świerczyn górnoreglowych jest znacznie osłabiona i narażona na zniszczenie przez silne wichury oraz szkodliwe owady leśne, głównie kornika drukarza. Przebudowa drzewostanów oraz zachowanie, m.in. ze względów kulturowych, polan górskich to jedne z najważniejszych problemów Parku.

 

 

 

PARK NARODOWY GÓR STOŁOWYCH

 

Położenie, powierzchnia, historia

Park Narodowy Gór Stołowych obejmuje polską część Gór Stołowych, które są częścią Sudetów Środkowych. Utworzony został w 1993 roku w województwie wałbrzyskim, obecnie znajduje się w województwie dolnośląskim.

Powierzchnia Parku wynosi 6340 ha, z czego lasy zajmują 5778 ha. Ochroną ścisłą objętych jest 376 ha (5,93%). Najwyższymi wzniesieniami są: Szczeliniec Wielki (919 m n.p.m.) i Skalniak (915 m n.p.m.). W godle Parku widnieje skałka Szczeliniec.

Geologia

Rzeźba Gór Stołowych formowała się przez ostatnie 70 mln lat. Po ustąpieniu morza, na początku okresu trzeciorzędowego, zaczęło się fałdowanie gór systemu alpejskiego, powodując w Sudetach liczne pęknięcia. Powstały uskoki tektoniczne i zapadliska, na przykład Kotlina Jeleniogórska czy Kotlina Kłodzka. Najmłodsze, interesujące nas, osady z okresu kredowego zareagowały na te zaburzenia licznymi głębokimi spękaniami, które odegrały ważną rolę w ukształtowaniu się rzeźby terenu, gdyż wyznaczyły przebieg głównych dolin i grzbietów. Sieć spękań tektonicznych wyznaczała geometrię form skalnych o kształcie przypominającym budowle, maczugi, wielkie grzyby, zwierzęta i ludzi.

Długi, trwający do dnia dzisiejszego, proces niszczenia doprowadził w efekcie do podziału płyty na grzbiety i separowane wzgórza, których przykładem są współczesne masywy: Szczelińca (919 m n.p.m.), Skalniaka (915 m n.p.m.), Narożnika (851 m n.p.m.) i Mnicha (522 m n.p.m.).

Wyjątkowy charakter tych gór podkreślają stumetrowe urwiska skalne, którymi opadają one ku otaczającym je obniżeniom oraz takie nagromadzenie na ich wierzchowinie fantastycznych form skalnych, przejść i labiryntów, że próżno by szukać podobnych w całej Polsce. Do powszechnie znanych form należą Kwoka, Wielbłąd, Głowa Wielkoluda. W obrębie piaskowca ciosowego powstał system korytarzy tworzący labirynty skalne, które są szczególnie znane i atrakcyjne – znajdują się one w okolicy Błędnych Skał.

Roślinność

Wśród ok. 600 gatunków roślin naczyniowych występujących w Parku, 46 objętych jest ochroną gatunkową. Szata roślinna należy do piętra regla dolnego, przeważają w niej zbiorowiska leśne. W większości są to bory świerkowe pochodzenia sztucznego. Tylko na niewielkich powierzchniach (ok. 3%) zachowały się naturalne lasy bukowe i świerkowe.

Poza tym, występują tu niewielkie zbiorowiska łąkowe, a wśród nich Sawanna Łężycka z pełnikiem europejskim, ciemiężycą zieloną i licznymi storczykami oraz Wielkie Torfowiska Batorowskie z roślinnością torfowiska wysokiego (rosną tu m.in.: wrzosiec bagienny, modrzewnica zwyczajna, żurawina, bobrek trójlistkowy, rosiczki, sit cienki, bagnica torfowa, bażyna czarna, liczne turzyce). Ważny składnik flory Gór Stołowych stanowi pionierska roślinność naskalna z licznymi gatunkami mchów (ponad 270 gatunków w Parku), porostów (60 gat. chronionych) i wątrobowców.

Rzadkie rośliny chronione występujące na obszarze Gór Stołowych to: sosna błotna, wawrzynek wilczełyko, lilia złotogłów, dziewięćsił bezłodygowy.

Świat zwierząt

W rozległych, zwartych kompleksach leśnych na terenie Parku Narodowego pospolicie występuje jeleń, sarna, dzik, lis, wiewiórka (czarnej i rudej odmiany) oraz drobne gryzonie. Na polsko-czeskiej granicy swoją ostoję ma muflon – sprowadzony z Korsyki i aklimatyzowany w Sudetach gatunek górskiej owcy.

Z ssaków owadożernych częsty jest jeż, a rzadkie – ryjówka malutka i typowa dla obszarów górskich ryjówka górska. Cennym elementem fauny ssaków są małe wiewiórkopodobne zwierzęta nocne, zamieszkujące głównie fragmenty lasów liściastych: orzesznica, popielica oraz koszatka.

Leśnym rarytasem ornitologicznym jest jarząbek, słonka, bocian czarny, trzmielojad, kobuz oraz charakterystyczne dla obszaru tajgi sóweczka i włochatka. W skałach gnieździ się puchacz, pustułka, kruk, a także kopciuszek i kowalik. Rozległe powierzchnie trawiaste są miejscem lęgowym, rzadkich w skali Europy, przepiórki i derkacza. Wśród ptaków związanych z wodą na uwagę zasługuje żyjący nad wartkimi strumieniami pluszcz i pliszka górska.

Spośród pospolitych w Polsce gatunków gadów w Górach Stołowych występują: żmija zygzakowata, zaskroniec, jaszczurka zwinka i padalec.

Rezerwaty na terenie Parku

Największymi atrakcjami turystycznymi Parku są rezerwaty krajobrazowe Szczeliniec Wielki i Błędne Skały oraz rezerwat florystyczny Wielkie Torfowisko Batorowskie.

Szczeliniec Wielki

Szczeliniec Wielki obejmuje najwyższy szczyt polskich Gór Stołowych. Charakterystyczny dla rezerwatu jest labirynt skalny i niezwykłe kształty samotnych skał. Atrakcję stanowi również największa w tych górach szczelina – tzw. Piekiełko o długości 100 m i głębokości 17 m.

Spękanie ławicy piaskowców ciosowych utworzyło największe w kraju „skalne miasto", złożone z ogromnej ilości, często oryginalnie ukształtowanych, skał i skałek, które w większości posiadają własne nazwy, najczęściej zasugerowane kształtem lub wiążące się z popularnymi przewodnickimi legendami o Szczelińcu Wielkim.

Cały masyw jest zbudowany z kredowych piaskowców ciosowych o zwiększonej odporności na wietrzenie w stosunku do niżej leżących piaskowców marglistych. Szczyt zajmuje powierzchnię o długości około 600 m i szerokości do 300 m. Obszar ten jest ograniczony ze wszystkich stron kilkudziesięciometrowej wysokości murami skalnymi, bogato urzeźbionymi i spękanymi.

Błędne Skały

Błędne Skały stanowią wybitną atrakcję krajobrazową. Ławica piaskowców spękana jest siecią regularnych, szeroko rozwartych szczelin, osiągających głębokość 6-8 m. Tworzą one malowniczy labirynt skalny powstały na skutek procesów wietrzeniowych i erozyjnych, zachodzących pomiędzy odpornymi warstwami piaskowca o lepiszczu kwarcowym i mniej odpornymi o lepiszczu marglistym. W wyniku tych procesów powstało „skalne miasto” z wąskimi uliczkami – przejściami, częściowo przesklepionymi blokami skalnymi. Występują tu piękne, dobrze wykształcone formy skalnych stołów, baszt, grzybów, tuneli itp., z których najbardziej charakterystyczne noszą własne nazwy.

Wielkie Torfowisko Batorowskie

Rezerwat Wielkie Torfowisko Batorowskie utworzono na obszarze ok. 40 ha. Obejmuje on torfowisko wysokie, zarastające lasem świerkowo-sosnowym. Występują tu tak rzadkie rośliny, jak: wierzba brzozolistna, wierzba lapońska, widłak torfowy, wrzosiec bagienny, rosiczki i turzyce.

 

 

 

KARKONOSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Park obejmuje najwyższe, graniczne partie Karkonoszy, od Mumlawskiego Wierchu na zachodzie do przełęczy Okraj na wschodzie, oraz dwie enklawy: okolice Wodospadu Szklarki i górę Chojnik. Po stronie czeskiej sąsiaduje z dużym obszarem chronionym.

Przyrodnicze walory Karkonoszy, a więc ich budowa geologiczna, doskonale widoczne elementy rzeźby lodowcowej, świat roślinny i zwierzęcy, sprawiły, że już w 1933 roku utworzono w nich pierwsze rezerwaty w Śnieżnych Kotłach, w kotłach Wielkiego i Małego Stawu, w Czarnym Kotle i w Dolinie Łomniczki. Za pomniki przyrody uznano większość granitowych skałek z Pielgrzymami na czele. Po II wojnie światowej utrzymano część rezerwatów, a od 1 stycznia 1959 roku zaczął działać Karkonoski Park Narodowy.

Powierzchnia Parku wynosi 5578 ha, z czego 1718 ha (30,8%) – tereny położone powyżej górnej granicy lasu – objęto ochroną ścisłą. Tereny te to najcenniejsze przyrodniczo i najpiękniejsze widokowo partie Karkonoszy z kotłami polodowcowymi, jeziorami górskimi, gołoborzami, licznymi skałkami i torfowiskami wysokimi: od Wodospadu Kamieńczyka przez Szrenicę, Śnieżne Kotły, Czeskie i Śląskie Kamienie, górną część Doliny Sopotu, górną część Kozackiej Doliny (matecznik muflonów), Smogornię, Wielki i Mały Staw, Dolinę Łomniczki, Czarny Grzbiet ze Śnieżką, Skalny Stół i Czoło na Kowarskim Grzbiecie. Pozostałą część tworzy rezerwat częściowy (tzw. strefa buforowa).

W 1992 r. Park wraz z częścią czeską uznany został przez UNESCO za Światowy Rezerwat Biosfery Karkonoszy.

Geologia

Grzbiet Karkonoszy zbudowany jest ze skał metamorficznych. Podłoże Kotliny Jeleniogórskiej i północnej części Karkonoszy zbudowane jest ze skał granitowych. Karkonosze stanowią zwartą bryłę o, na ogół, wyrównanej powierzchni, ponad którą wystają wzniesienia o wysokości względnej do 100 m (np. Wielki Szyszak – 1509 m n.p.m.). Jedynie Śnieżka (1602 m n.p.m.) wyróżnia się wysokością i kopiastym kształtem.

Cechą charakterystyczną Karkonoszy jest obecność skałek granitowych, np. Słonecznik, Końskie Łby, Pielgrzymy. Z monotonią łagodnych stoków karkonoskich kontrastują nisze kotłów polodowcowych i towarzyszące im wały moren oraz jeziora (Śnieżne Kotły z Małym i Wielkim Stawem). Najmłodszym elementem krajobrazu, ukształtowanym po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia przed około 10 tys. lat, są torfowiska występujące na wierzchowinach Karkonoszy i na ich zboczach.

Znaczne spadki terenu i uskoki skalne sprzyjają powstawaniu wodospadów. Do największych należą: Wodospady Łomniczki (300-metrowy ciąg kaskad potoku Łomniczka), Wodospad Szklarki (13 m wysokości) i największy w polskich Karkonoszach – Wodospad Kamieńczyka (27 m wysokości).

Roślinność

Chociaż szata roślinna Karkonoszy została znacznie przekształcona przez działalność człowieka, należy do najbogatszych w całych Sudetach. Góry te, mimo niewielkiej wysokości, posiadają wyraźnie ukształtowane i zróżnicowane piętra roślinne. Ze względu na ostry klimat położone są one nawet o kilkaset metrów niżej niż w innych górach wysokich (choćby Tatrach). Przeważnie im wyższe piętro, tym lepiej zachowana jest pierwotna przyroda, ale w Karkonoszach szczytowe i grzbietowe partie są łatwo dostępne i zostały już znacznie przekształcone przez człowieka.

Piętra roślinne

Wysokość 

w m n.p.m.

Roślinność

piętro regla dolnego

do 1000

lasy świerkowe, niewielkie partie naturalnych lasów bukowych

piętro regla górnego

do 1250

bór świerkowy, gatunki typowo górskie: brzoza karpacka, wierzba śląska czy jarzębina

piętro subalpejskie (kosodrzewiny)

do 1450

obok kosodrzewiny występują ziołorośla i krzewy, a wśród nich wierzba lapońska, brzoza karpacka i poprzeczka skalna

piętro alpejskie (halne)

powyżej 1450

naturalne naskalne murawy wysokogórskie, szereg chronionych gatunków endemicznych, np. skalnica bazaltowa, dzwonek karkonoski

Osobna wzmianka należy się kotłom polodowcowym, które, dzięki specyficznemu mikroklimatowi, rzeźbie i warunkom wodnym, cechuje wyjątkowe bogactwo gatunków i współwystępowanie roślin praktycznie wszystkich pięter, w tym gatunków reliktowych. Dominują w nich nie znane z innych gór polskich zarośla krzewów liściastych, czeremchy skalnej i jarzębiny, z bogatym runem ziół. Zbiorowiska roślinne kotłów są w najmniejszym stopniu zmienione przez człowieka.

Fenomenem przyrody są wysokie torfowiska subalpejskie na Równi pod Śnieżką oraz pod Mamlawskim Wierchem z maliną moroszką i wełnianeczką alpejską.

Na terenie Parku opisano 900 gatunków roślin naczyniowych, w tym gatunki będące reliktami epoki lodowcowej, m.in.: skalnicę śnieżną, gnidosza sudeckiego, wierzbę lapońską, malinę moroszkę, 150 gatunków grzybów, 70 gatunków porostów i 270 gatunków mszaków.

50 gatunków roślin naczyniowych występujących w Parku objętych jest ochroną gatunkową, m.in.: tojad mocny, zawilec narcyzowy, widłak alpejski, widłak wroniec, kosodrzewina, goryczka tojeściowa, poryblin jeziorny, malina moroszka, sasanka alpejska. Naliczono tu również aż 27 gatunków endemicznych, właściwych tylko Karkonoszom, wśród których na szczególną uwagę zasługują: jarzębina sudecka, dzwonek karkonoski i skalnica śnieżna.

Świat zwierząt

Świat zwierząt Karkonoszy został znacznie zubożony przez człowieka. Wytępiono zupełnie niedźwiedzie – ostatni został zastrzelony w 1802 roku. W XVII i XVIII wieku zniknęły z Karkonoszy  wilki (1766 r.), żbiki (1896 r.) i rysie (XVIII w.). Podobny los spotkał wielkie ptaki drapieżne: orły wyginęły w latach trzydziestych XIX wieku, a puchacze na początku XX wieku.

We współczesnej faunie większych ssaków dominującą rolę odgrywają jelenie i sarny, a w niższych partiach również dziki, kuny leśne, lisy, łasice i wiewiórki, wśród nich wiewiórki czarne.

Kręgowce na obszarze Parku reprezentują:

gady, m.in. jaszczurka żyworodna,

150 gatunków ptaków: siewka górska (relikt arktyczny), drozd obrożny, płochacz halny, siwerniak, czeczotka, głuszec, cietrzew, jarząbek, podróżniczek,

50 gatunków ssaków, w tym muflon, sprowadzony niegdyś z Korsyki.

Najbogatszy jest świat bezkręgowców, wśród których znajduje się najwięcej gatunków chronionych i endemicznych. Najlepiej obecnie przyrodniczo zachowanymi rejonami Karkonoszy są rezerwaty ścisłe oraz podnóża Lasockiego Grzbietu (Doliny Złotnej i Srebrnika).

Fauna Karkonoszy jest uboższa od karpackiej, ale występują tu prawie wszystkie gatunki znane w polskich górach oraz szereg reliktowych, mających w Karkonoszach jedyne stwierdzone w Polsce stanowiska. Do nich zaliczyć można niektóre gatunki motyli czy ryjówkę alpejską.

Zagrożenia

Najważniejszym problemem jest masowe wymieranie lasów. Proces ten rozpoczął się w latach siedemdziesiątych w Górach Izerskich i przesuwa się na wschód, obejmując początkowo tylko zachodnie partie Karkonoszy, a obecnie ogarnia cały niemal ich obszar, w tym najcenniejsze lasy górnoreglowe. Znakiem tej ekologicznej katastrofy są olbrzymie bezleśne połacie stoków karkonoskich w rejonie Jakuszyc, na przedpolu Śnieżnych Kotłów, w rejonie Polany i w Sowiej Dolinie oraz przerażające w swym wyglądzie pola kikutów drzew, widoczne na przykład poniżej Przełęczy Karkonoskiej czy też w Dolinie Łomniczki.

Na zjawisko wymierania lasów złożyło się kilka przyczyn: nie przystosowane do warunków górskich sztucznie wprowadzone drzewostany, klęski mroźnych zim i susz w latach sześćdziesiątych oraz kolejne plagi szkodników owadzich, łatwo atakujących jednogatunkowy las. Najistotniejszym czynnikiem było i jest jednak zanieczyszczenie i skażenie atmosfery przez elektrownie znajdujące się w rejonie Turoszowa, w zachodnich Czechach i we wschodnich Niemczech.

Klęska ekologiczna Karkonoszy to nie tylko zniszczenie lasów. Dalsze konsekwencje mogą być jeszcze groźniejsze: znaczne skażenie wód i gleby, ożywienie procesów erozyjnych na pozbawionych lasu stokach, większe prawdopodobieństwo wystąpienia katastrofalnych powodzi, takich jak w 1997 r.

 

MAGURSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Magurski Park Narodowy utworzony został w 1995 roku na obszarze 19025 ha. Obecnie jego powierzchnia wynosi 19962 ha. Park leży w południowej części kraju, w Beskidzie Niskim, przy granicy ze Słowacją. Zajmuje on grzbiet Magury Wątkowskiej z kulminacją na Wątkowej (847 m n.p.m.) oraz pojedyncze malownicze wzniesienia, m.in.: Kamień (712 m n.p.m.), Marewkę (794 m n.p.m.), pocięte dolinami źródłowych potoków Wisłoki (Dębi Wierch 575 m n.p.m.), i przełęcze.

Geologia

Do charakterystycznych elementów krajobrazu należą liczne formy skałkowe (Kornuty, Raski, Księża Góra i inne), ukryte w rozległych kompleksach leśnych. Spośród osobliwości geologicznych wymienić należy: pomnik przyrody „Diabli Kamień” i rezerwat skalny „Kornuty”. Północne stoki przecinają źródła potoków Bednarka i Kłopotnica. Wschodnia część Magury uformowała się w ciąg pojedynczych garbów oddzielonych dolinami potoków i głębokimi przełęczami.

Flora

W Magurskim Parku Narodowym 87% terenu stanowią lasy, a 13% łąki i pastwiska.

Szata roślinna znajduje się w zasięgu dwóch pięter. Piętro pogórza (do 530 m n.p.m.), które zajmuje połowę powierzchni Parku, porastają naturalne zespoły leśne: grądy z dominacją brzozy lub jodły, olszynka karpacka, olszynka bagienna, łęgi wielogatunkowe oraz zajmujące znaczną powierzchnię bory jodłowe i świerkowo-jodłowe.

Piętro regla dolnego (powyżej 530 m n.p.m.) występuje wyspowo, zajmując wyższe części wzniesień. Stanowią je głównie żyzne buczyny karpackie i w mniejszym stopniu bory jodłowe, jodłowo-świerkowe oraz sosnowe z udziałem brzozy.

Wśród 45 gatunków roślin górskich Magurskiego Parku Narodowego występują dwa gatunki subalpejskie: ciemiężyca zielona i modrzyk górski, a także osobliwość Beskidu – kozłek trójlistkowy.  39 gatunków flory reglowej i ogólnogórskiej stanowią przeważnie olsza szara i szałwia lepka.

W Magurskim Parku Narodowym dość duża jest liczba roślin rzadkich i ciekawych, z których 40 jest prawnie chronionych. Do grupy gatunków objętych ochroną całkowitą należą m.in.: buławnik wielokwiatowy i wawrzynek wilczełyko.

Liczba gatunków roślin naczyniowych potwierdzonych wynosi 400, a szacowana jest na około 700.

 

 

 

Świat zwierząt

 

Na terenie Magurskiego Parku Narodowego występuje 137 gatunków ptaków, w tym 108 lęgowych (głównie leśnych), wśród nich 23 gatunki rzadkie i zagrożone, jak np.: orzeł przedni, orzeł krzykliwy, puchacz i trzmielojad, oraz ptaki, które mają liczne populacje: bocian czarny, puszczyk uralski i dzięcioł białogrzbiety.

Żyje tu 35 gatunków ssaków, a wśród nich duże ssaki drapieżne, takie jak: niedźwiedź brunatny (stale zachodzący ze Słowacji i Bieszczadów), ryś, żbik, wilk, jenot, kuna leśna, wydra. W faunie wodnej na podkreślenie zasługują: pstrąg potokowy i głowacz białopłetwy.

Park i jego otulina obfitują w liczne gatunki płazów i gadów: salamandra plamista, kumak górski, żmija zygzakowata, gniewosz plamisty i zaskroniec zwyczajny.

W grupie bezkręgowców dominują owady, wśród których na uwagę zasługują rzadkie i zagrożone gatunki motyli: niepylak mnemozyna, paź żeglarz, paź królowej, oraz chrząszczy: nadobnica alpejska i kozioróg bukowiec.

Szacuje się, że na terenie Parku występuje około 200 gatunków zwierząt objętych ścisłą ochroną gatunkową.

 

 

PIENIŃSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Pieniński Park Narodowy obejmuje środkową część pasma Pienin (Pieniny Czorsztyńskie, Masyw Trzech Koron i Pieninki), z najwyższym szczytem Trzy Korony – 982 m n.p.m. oraz liczne enklawy, w tym rezerwaty „Zamek Czorsztyn” i „Zielone Skałki”. Powierzchnia Parku wynosi 2246 ha, z czego 778 ha (34,6%) objęto ochroną ścisłą.

Prace nad ochroną pienińskiej przyrody rozpoczęto w latach 20. Myśl utworzenia z Pienin parku narodowego zrodziła się wśród członków Państwowej Ochrony Przyrody – to z jej inicjatywy utworzono w 1921 roku pierwszy na tym obszarze rezerwat ścisły. Obejmował on początkowo Górę Czorsztyńską wraz z ruinami zamku, które wówczas, podobnie jak zresztą całe Pieniny, były własnością prywatną.

Wynikiem współpracy ze Słowacją w dziedzinie ochrony przyrody było otwarcie w dniu 17 lipca 1932 roku pierwszego w Europie Międzynarodowego Parku Przyrody. Objął on po stronie polskiej utworzoną w ramach administracji lasów państwowych jednostkę organizacyjną pod nazwą Park Narodowy w Pieninach oraz po stronie słowackiej utworzony w tym czasie Słowacki Rezerwat Przyrodniczy w Pieninach.

Kolejną podstawą prawną istnienia Parku było rozporządzenie Rady Ministrów z 30.10.1954 r. o utworzeniu z dniem 1 stycznia 1955 r. Pienińskiego Parku Narodowego.

Pieniński Park Narodowy wyróżnia się nieporównanymi wartościami przyrodniczo-naukowymi i wyjątkowym pięknem. Składają się na to warunki położenia, osobliwa i urozmaicona budowa geologiczna oraz niezwykłe bogactwo przyrody żywej.

Geologia

Pieniny zbudowane są głównie z różnorodnych wapieni, z których najtwardsze, wapienie rogowcowe, tworzą malownicze, niemal pionowe białe ściany opadające ku Dunajcowi. Najbardziej znany szczyt Trzy Korony osiąga wysokość 982 m n.p.m., a najwyższy (poza parkiem) szczyt Pienin – Wysoka w Małych Pieninach – osiąga 1050 m n.p.m. Charakterystyczne dla krajobrazu tych gór są nagie ściany skalne, odosobnione skałki, często w postaci iglic i kontrastujące z nimi zaokrąglone powierzchnie garbów lub łagodne stoki, które pokrywają łąki i pola.

Pasmo skał pienińskich, obejmujące obszar szczególnie cenny dla ochrony przyrody, jest naturalnie wyznaczone przez przepływający przez Pieniny Dunajec. Tworzy on dwa przełomy wyraźnie odgraniczające ten obszar od luźno rozrzuconych skałek: pierwszy – pod Czorsztynem, gdzie rzeka ta przebija się wśród skał wapiennych na południe, drugi – na odcinku od Trzech Koron aż po Hukową Skałę, gdzie Dunajec, płynąc wśród pionowych ścian, przebija się na północ.

Wodny szlak turystyczny

Pieniński Park Narodowy jako jedyny w Polsce posiada wodny szlak turystyczny, którym odbywa się spływ łodziami flisackimi Dunajcem do Niedzicy lub Sromowca przez malowniczy przełom. Spływ łodziami z wydrążonych pni topolowych, urozmaicony interesującymi opowiadaniami przewoźników o Pieninach, jest wielką atrakcją turystyczną i pozostawia niezatarte wrażenie. Pozwala nie tylko podziwiać piękno otaczających skał, lecz także dostarcza wielu emocji dzięki licznym raptownym skrętom rzeki przebijającej się przez przełom.

Roślinność

Obecnie ponad 70% powierzchni Parku zajmują lasy. Porastają one przeważnie łagodne, północne stoki Pienin. Króluje tu buczyna karpacka, zaś w miejscach wilgotnych – las jaworowy z języcznikiem zwyczajnym. Strome, nasłonecznione południowe zbocza porastają: buczyny w odmianie ciepłolubnej, jedliny oraz reliktowe laski sosnowe, będące pozostałością epoki lodowcowej. Niskie, przedziwnie powykręcane stare sosny porastające szczyty skał to symbol pienińskiej przyrody. W trudno dostępnych urwiskach przełomu pienińskiego występuje cis.

Na niespełna 100 km2 obszaru polskiej części Pienin stwierdzono do tej pory około 1100 gatunków roślin naczyniowych (blisko 50% gatunków flory polskiej), 400 gatunków glonów, 330 gatunków mchów i wątrobowców, 400 gatunków porostów.

Spotyka się tu obok naturalnych ekosystemów leśnych ekosystemy naskalne i piargowe, a także związane z działalnością człowieka ekosystemy łąkowe i pastwiska.

Pienińskie łąki nie są zbiorowiskami naturalnymi. Powstały one na miejscu wykarczowanych przez człowieka lasów i należą do najbogatszych zbiorowisk roślinnych w Polsce (na 1 m2 występuje około 30 gatunków roślin kwiatowych, zaś na 100 m2 ich liczba sięga 70).

Niewątpliwie najciekawsze jest zbiorowisko umiarkowanie suchej łąki pienińskiej, którego występowanie ograniczone jest niemal wyłącznie do Pienin. Występują tu takie rośliny, jak: przelot pospolity, koniczyna pagórkowa, liczne storczyki oraz rośliny ciepłolubne. Łąki Pienin podlegają tzw. ochronie czynnej – poddawane są koszeniu. Pozwala to utrzymać tak dużą liczbę gatunków, które ukształtowały się wskutek wielowiekowej działalności człowieka. Bez jego ingerencji z pewnością zostałyby wyparte na skutek procesu wtórnej sukcesji (zarastania łąk przez las).

Bardzo ciekawe są też murawy naskalne, gdzie występuje wiele endemitów, m.in. mniszek pieniński, pszonak pieniński, chaber barwny. Dzięki brakowi zlodowaceń jest tu też kilka roślin reliktowych, m.in. chryzantema Zawadzkiego, której najbliższe naturalne stanowisko jest odległe o 1000 km od Pienin. Wśród roślinności występują również elementy południowe; na stromych skałach wapiennych spotykamy rośliny alpejskie. Jedną z najpiękniejszych roślin jest występujący tu aster pieniński.

Świat zwierząt

Dotychczas wykazano na terenie Pienin ok. 6500 gatunków zwierząt. Przypuszcza się, że żyje ich tutaj od 13000 do 15000, czyli połowa fauny Polski. Gruntowne badania fauny, głównie bezkręgowców w latach 1971-1974, pozwoliły na stwierdzenie aż 3000 nowych gatunków dla Pienin, z których wiele okazało się nowych dla fauny Polski.

Pienińskie łąki stanowią bardzo bogatą bazę pokarmową, zwłaszcza dla zwierząt bezkręgowych. W szczególności dla ciepło- i światłolubnych gatunków owadów, a wśród nich:

106 gatunków rośliniarek,

300 gatunków gąsieniczników,

348 gatunków muchówek,

1600 gatunków motyli, m.in.: nadobnicy alpejskiej, niepylaka apollo,

mnóstwa chrząszczy.

Wśród kręgowców dotychczas zinwentaryzowano:

16 gatunków ryb,

9 gatunków płazów, w tym: salamandrę plamistą,

6 gatunków gadów,

170 gatunków ptaków, w tym: sokoła wędrownego, orlika krzykliwego, orła przedniego, puchacza, pustułkę, dzięcioła trójpalczastego, pomurnika i nagórnika (zwanego także drozdem skalnym), sóweczkę, orzechówkę, myszołowa, kruka, bociana czarnego, dzięcioła czarnego,

45 gatunków ssaków, w tym: nietoperze (m.in.: podkasańca Schreibersa), dzika, borsuka, sarnę,  rysia, żbika, lisa, gronostaja, kunę, tchórza, jelenia, wiewiórkę, żołędnicę, mysz leśną i zaroślową, nornicę, sporadycznie wilka.

Turystyka, zagrożenia

Na obszarze Parku wytyczono ponad 34 km pieszych szlaków turystycznych, wiodących m.in. przez najpiękniejsze szczyty (Sokolicę, Trzy Korony), z których rozciągają się szerokie panoramy na Pieniny, Dunajec i Tatry. Główną rozrywką Parku jest spływ przełomem Dunajca czółnami flisackimi, należący do jednej z największych atrakcji turystycznych Europy.

Pieniny odznaczają się nieprzeciętnymi walorami turystycznymi, lecz wobec ich wielkiej wartości naukowej przy małym stosunkowo obszarze, turystyka musi być tu wyjątkowo ściśle, pod względem formy, dostosowana do wymagań ochrony przyrody.

 

 

TATRZAŃSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Tatrzański Park Narodowy utworzony został w 1955 roku. Obejmuje on polską część Tatr Wysokich i Zachodnich oraz przyległe obszary przedgórza Tatr Wysokich (część Wzniesienia Spisko-Gubałowskiego) i niewielkie fragmenty Rowu Podtatrzańskiego.

Najniższy punkt TPN znajduje się na wysokości 820 m n.p.m. w uroczysku Bafiów Bór w Bukowinie-Brzegach. Punkt najwyższy to północno-zachodni szczyt Rysów (2499 m n.p.m.); najwyższy, środkowy wierzchołek Rysów (2503 m n.p.m.), znajduje się tuż poza naszą granicą, po stronie słowackiej.

Powierzchnia Parku wynosi 21164 ha, z czego ochroną ścisłą objęto 11514 ha (54,4%). Są to obszary ponad górną granicą lasu, a także najlepiej zachowane fragmenty lasów dolno- i górnoreglowych. Pozostałe tereny leśne oraz śródreglowe polany mają status rezerwatów częściowych.

Zespoły leśne zajmują 15124 ha (71%), nieleśne, którymi są głównie tereny położone powyżej górnej granicy lasu, zajmują 5707 ha (27%). Grunty rolne i wody stanowią 2% powierzchni.

Niezwykłe wartości przyrodnicze i krajobrazowe Tatr sprawiły, że już w XIX wieku rozpoczęto zabiegi o ustawowe wzięcie ich pod ochronę. Pierwszym osiągnięciem było uchwalenie ustawy sejmowej w latach 1868-69, traktującej o zakazie łapania, wytępiania i sprzedawania zwierząt alpejskich właściwych Tatrom – świstaka i dzikich kóz. W 1939 roku utworzono na podstawie zarządzenia Ministra Rolnictwa Park Przyrody w Tatrach, obejmujący obszar około 8000 ha. Do idei parku powrócono po wojnie. Państwowa Rada Ochrony Przyrody, w końcu 1946 roku, złożyła rządowi gotowy projekt TPN. Tymczasem w 1947 roku władze utworzyły jednostkę administracyjną Lasów Państwowych – Tatrzański Park Narodowy. Pięć lat później, 30 października 1954 roku, ukazało się rozporządzenie Rady Ministrów, ustanawiające Tatrzański Park Narodowy (TPN).

Tatrzański Park Narodowy graniczy z parkiem narodowym Słowacji (TANAP), z którym wspólnie stanowi Międzynarodowy Rezerwat Biosfery, utworzony w 1992 r. przez UNESCO.

Tatrzański Park Narodowy obejmuje jedyny w swoim rodzaju obszar przyrody wysokogórskiej, stanowiący najpiękniejszy fragment krajobrazu Polski. W łańcuchu Karpat, o który opiera się południowa granica naszego kraju, Tatry wyodrębniają się jako gniazdo górskie o urozmaiconej przyrodzie oraz niezwykłym bogactwie form.

Geologia

Tatry zbudowane są ze skał krystalicznych, metamorficznych i osadowych. Obecna, niezmiernie urozmaicona rzeźba Tatr jest wynikiem ruchów górotwórczych, wypiętrzeń i fałdowań oraz rezultatem działalności lodowców i trwającej do dziś erozji wodnej i wietrznej. W epoce lodowej, wskutek ogólnego obniżenia temperatury, Tatry były ośrodkiem odrębnego zlodowacenia.

Rzeźbę ich urozmaicają kotły lodowcowe. Powstałe w tych miejscach, wskutek zatarasowania odpływu wód moreną lodowcową, liczne jeziora tatrzańskie są cenną ozdobą krajobrazu, podobnie jak piękne, ukształtowane przez lodowiec doliny. Procesom tym zawdzięczają także powstanie jaskinie tatrzańskie, kryjące wiele cennych osobliwości przyrodniczych. Na terenie Parku w Tatrach znajduje się ok. 650 jaskiń, które tworzą systemy jaskiń. Najdłuższy i najgłębszy z nich to system jaskiń Wielka Śnieżna – Wielka Litworowa (długość korytarzy 18000 m, głębokość 814 m).

Wody

Na obszarze TPN (głównie w Tatrach Wysokich) znajduje się około 100 powierzchniowych zbiorników wodnych, niemal wyłącznie polodowcowych (w tym 30 jezior o powierzchni powyżej 1 ha) oraz dość liczne kaskady i wodospady. Największym jeziorem TPN jest Morskie Oko (34,5 ha), najgłębszym zaś Wielki Staw w Dolinie Pięciu Stawów (79 m). Jeziora tatrzańskie, zwane stawami, odznaczają się bardzo ubogim życiem biologicznym oraz niezwykłą przezroczystością wody.

Roślinność

W Tatrach rośnie blisko 1000 gatunków roślin naczyniowych. Wiele roślin rosnących w Parku to endemity tatrzańskie, karpackie lub gatunki rzadkie. Gatunkami występującymi jedynie w Tatrach są: skalnica tatrzańska, ostróżka tatrzańska. Reliktem polodowcowym (który przetrwał tutaj od czasu epoki lodowej) jest m.in. dębik ośmiopłatkowy.

Uderzającym rysem krajobrazu Tatr są wyraźnie zaznaczające się piętra roślinności (piętra klimatyczno-roślinne). Wraz z wysokością obniża się temperatura powietrza, skraca długość okresu wegetacyjnego, wzrasta ilość opadów.

 

W Tatrach występuje pięć pięter roślinności.

Piętro roślinności

Wysokość

 (m n.p.m.)

Klimat

Roślinność

regiel dolny

do 1250

umiarkowanie chłodny

resztki boru mieszanego jodłowo-bukowego ze świerkiem

regiel górny

do 1550

chłodny

bór świerkowy z egzemplarzami limby w górnej granicy lasu

piętro kosodrzewiny

do 1800

bardzo chłodny

zwarte połacie kosodrzewiny z brzozą karpacką, różą alpejską i in.

piętro alpejskie (halne)

do 2250

umiarkowanie zimny

naturalne łąki górskie złożone z traw i kwitnących ziół

piętro subniwalne (turniowe)

pow. 2250

zimny

dominacja roślin zarodnikowych: porostów, mchów i wątrobowców

 

Kosodrzewina pełni rolę ochronną, taką samą, jaka w krainie regli przypada lasom, stąd też konieczna jest całkowita ochrona kosodrzewiny, przeciwdziałanie niszczeniu tego cennego, nie tylko pod względem naukowym, lecz również i gospodarczym, elementu flory tatrzańskiej.

Wśród rzadkich gatunków zasługuje na uwagę występująca u nas tylko w Tatrach limba, dawniej spotykana w pobliżu górnej granicy lasów, dziś niezmiernie rzadka. Zachowanie limby i zapewnienie trwałego utrzymania jej jako składnika flory tatrzańskiej jest pilnym postulatem ochrony przyrody.

Z wiosennym krajobrazem tatrzańskim nieodłącznie związane są piękne krokusy, których fioletowe kwiaty tworzą na polanach barwne łany, zdobiące polany i hale tatrzańskie.

Świat zwierząt

Cechy klimatu i piętrowy układ roślinności kształtują specyficzny świat zwierząt tatrzańskich. Żyje tu ponad 8000 gatunków zwierząt.

Na piętrze lasów mieszkają gatunki na ogół pospolite. Liczne są jelenie (w całych Tatrach ok. 1400, w polskich 350) oraz sarny (ok. 700), dzików jest ok. 100, rysi niespełna 50. Największym drapieżnikiem regli jest niedźwiedź, którego stan liczbowy ocenia się w Tatrach na 35 sztuk (po stronie polskiej 6-9).

Powyżej strefy lasów żyją gatunki typowo wysokogórskie, między innymi kozica i świstak, a z ptaków płochacz halny i pomurnik. Kozica jest symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego. Do ssaków znanych w Polsce tylko z Tatr zaliczyć należy ponadto polnika tatrzańskiego i darniówkę tatrzańską. Z ptaków rzadkich w Polsce, które występują w Tatrach, spotykany jest tu orzeł przedni i sokół wędrowny, posiadające w tych górach swoje ostoje.

Liczne w Tatrach są płazy, gady, mięczaki, a najliczniejszą grupę stanowią owady. Na szczególną uwagę zasługuje niepylak apollo – motyl objęty ochroną gatunkową, występujący obecnie jedynie na niewielu stanowiskach w Tatrach i Pieninach.

 

Turystyka, zagrożenia

Tatry zajmują niezbyt duży obszar. Tylko ściśle określona liczba turystów może je odwiedzić bez groźby niszczenia. Dotyczy to zarówno całych Tatr, jak i poszczególnych ich części. Limity ustala tu zdolność regeneracyjna samej przyrody, a w szczególności jej najbardziej wrażliwych elementów. Trzeba bowiem wiedzieć, że niekiedy milion turystów idących szlakiem może nie stanowić niebezpieczeństwa dla otaczającej roślinności, ale jeden głośny turysta może przesądzić o losie orła czy innego drapieżnego ptaka gniazdującego w danym rejonie.

 

 

ŚWIĘTOKRZYSKI PARK NARODOWY

 

Położenie, powierzchnia, historia

Powierzchnia Parku wynosi 7626,45 ha. Park położony jest w centralnej części Gór Świętokrzyskich i obejmuje najwyższe pasmo Gór Świętokrzyskich – Łysogóry – z najwyższymi szczytami: Łysicą (612 m n.p.m.) i Łysą Górą (595 m n.p.m.), wschodnią część Pasma Klonowskiego (z górami: Bukową, Psarską i Miejską) oraz część Pasma Pokrzywiańskiego (z Chełmową Górą).

Historia starań o objęcie ochroną Gór Świętokrzyskich sięga czasów przed I wojną światową. W roku 1921 powstał pierwszy w Górach Świętokrzyskich rezerwat im. Józefa Kostyrki na Chełmowej Górze (163 ha), a w roku następnym objęto ochroną rezerwatową dwa fragmenty Łysogór: na południowym zboczu Łysej Góry fragment o powierzchni 196 ha i na północnym zboczu Łysicy o powierzchni 115 ha. W roku 1932 powiększono obszar rezerwatów do 1347 ha. Park narodowy oficjalnie utworzony został w 1950 roku na obszarze 6054 ha.

Teren Parku podzielony jest na 9 obwodów ochronnych, drugim podziałem natomiast jest rozróżnienie rezerwatów na ścisłe i częściowe. Na terenie Parku znajduje się 5 rezerwatów ścisłych, które łącznie zajmują powierzchnię 1741 ha (22,8%).

 

Nazwa rezerwatu

Rok utworzenia

Powierzchnia (ha)

Chełmowa Góra

1920

13,2

Święty Krzyż

1922

476,9

Łysica

1922

1186,4

Czarny Las

1954

26,5

Mokry Bór

1954

37,9

 

Geologia

Góry Świętokrzyskie wypiętrzyły się podczas kaledońskich ruchów górotwórczych 520-400 mln lat temu. Obecny kształt nadały im hercyńskie ruchy górotwórcze sprzed około 300 mln lat. W okresie istnienia morza na tym obszarze, na jego dnie gromadziły się różne osady, które utworzyły kilka podstawowych rodzajów skał, takich jak: łupki, zlepieńce, piaskowce i wapienie. W skałach tych zachowały się liczne dowody bogatego życia w ówczesnych morzach w postaci skamieniałych śladów organizmów roślinnych i zwierzęcych, z których liczne opisane zostały dla nauki dopiero w latach 1960-1985.

W czwartorzędzie, trwającym ostatnie 2 miliony lat, Góry Świętokrzyskie pokrywał okresowo lodowiec. Wyróżniają się one na tle innych gór Polski oryginalną budową geologiczną, polegającą na odsłonięciu pokładów starszych skał zalegających na niżu na dużej głębokości.

Najbardziej charakterystycznym elementem przyrody nieożywionej Świętokrzyskiego Parku Narodowego są gołoborza. W Górach Świętokrzyskich nadają one krajobrazowi specyficzny charakter. Gołoborza powstały w wyniku spękania odsłoniętych zboczy piaskowcowo-kwarcytowych.

 

Największe gołoborza grupują się w okolicach Łysej Góry i na Łysicy; grubość warstwy bloków skalnych jest bardzo duża i wynosi średnio 1 m, a w wielu miejscach sięga nawet kilku metrów. Niektóre z nich otrzymały własne nazwy: Gołoborze Kobendzy (botanik – pierwszy naukowy badacz gołoborzy), Biała Skałka, Księża Skała.

 

 

 

Roślinność

Na gołoborzach spotyka się zbiorowiska w różnych fazach rozwoju, od nitkowatych glonów po zbiorowiska wątrobowców, mchów, porostów, torfowców i paproci. Wielkim walorem gołoborzy jest obecność w kwarcytach skamieniałych fragmentów kambryjskich roślin (glony morskie) i zwierząt (koralowce), nie znanych nauce przed ich odkryciem przez prof. Sedlaka w latach 1960-85.

Większość terenu Parku zajmują lasy (stanowią 96% powierzchni Parku) z udziałem jodły i buka, w niższych partiach pasm górskich występują bory sosnowe, bory mieszane sosnowo-dębowe z domieszką jodły, modrzewia, świerka i buka.

Wśród drzew i krzewów (55 gatunków) występują także: modrzew polski, cis pospolity, brzoza czarna, wiąz górski, lipa szerokolistna, wierzby, kruszyna pospolita, topola osika, porzeczka alpejska, bez koralowy. Na obszarze Parku 674 drzewa objęto ochroną jako pomniki przyrody. Na uwagę zasługuje tu: buk Jagiełły o obwodzie ponad 500 cm, rosnący opodal Drogi Królewskiej, modrzew polski na Chełmowej Górze o obwodzie 504 cm oraz jodła w rezerwacie „Święty Krzyż” o obwodzie 408 cm.

Flora Parku reprezentowana jest przez 129 gatunków porostów, 190 gatunków mszaków i 670 gat. roślin naczyniowych, z których 49 podlega prawnej ochronie gatunkowej. Do najbardziej cennych roślin Parku należą: kosaciec syberyjski, pełnik europejski, pióropusznik strusi oraz narecznica szerokolistna.

Świat zwierząt

Na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego występuje ponad 4000 gatunków bezkręgowców oraz 210 gatunków kręgowców, z czego 187 objętych jest ochroną prawną.

Bezkręgowce:

owady: m.in. nadobnica alpejska,

pająki: Leptyphantes midas – znany do niedawna tylko z Łysicy.

Kręgowce:

płazy: traszka górska, ropucha paskówka, ropucha zielona i zwyczajna, rzekotka drzewna, kumak nizinny,

gady: gniewosz plamisty, żmija zygzakowata,

100 gatunków ptaków, w tym: krzyżodziób świerkowy, mysikrólik, cietrzew, orlik krzykliwy, puchacz, kopciuszek, białoziętka, pliszka górska, płochacz halny, orzechówka, bocian czarny, kruk, sójka, sikora, zięba, kowalik, pełzacz, rudzik, wilga, dzwoniec, gil, słowik, dzięcioł, sowa, lelek kozodój, jastrząb, krogulec, pustułka i drozd obrożny,

ssaki: łoś, jeleń, dzik, sarna, nietoperze (gacek wielkouch, nocek wąsatek, mroczek późny, mopek, nocek rudy, zębiałek karliczek), ciemno ubarwiona wiewiórka, gronostaj, łasica, bóbr od 1989 r., koszatka, tchórz, zając szarak, popielica, orzesznica.